काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले इरानसँगको युद्ध अन्त्य गर्न वार्ताको प्रयास गरिरहेका छन्, तर इरानका अधिकारीहरूले यसलाई अस्वीकार गरेका छन्। दुवै पक्षले युद्धबाट के फाइदा लिन सक्छन् भन्ने विश्लेषणले द्वन्द्वको अन्त्यको सम्भावनालाई स्पष्ट पार्न सक्छ। इरानले अमेरिकालाई आर्थिक पीडा दिन चाहेको छ भने, अमेरिकाले तेलको मूल्यलाई शान्त पार्न खोजिरहेको छ।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले झण्डै एक महिनाअघि इजरायलका प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहुसँग मिलेर सुरु गरेको युद्ध अन्त्य गर्न इरानसँग फलदायी वार्ता भएको कुरामा जोड दिइरहेका छन्।
यस भाष्यको मुख्य समस्या भनेको इरानका शीर्ष अधिकारीहरूले यसलाई पटक(पटक अस्वीकार गर्नु हो। युद्धको बादल र सबै पक्षले फैलाइरहेको प्रोपोगान्डाको बिचमा, कसलाई विश्वास गर्ने भनेर जान्न गाह्रो छ। तर कुनै पनि वार्ताबाट प्रत्येक पक्षले के फाइदा लिन सक्छ भन्ने विश्लेषणले र द्वन्द्वको सम्भावित अन्त्यले थप स्पष्टता ल्याउन सक्छ। एक अज्ञात शीर्ष इरानी अधिकारीसँगको ‘धेरै राम्रो’ वार्तापछि सहमतिका मुख्य बुँदाहरू बनेको भन्ने ट्रम्पको भनाइ अमेरिकामा व्यापारिक सप्ताह सुरु हुँदा सेयर बजार खुल्ने समयमा आएको थियो। उनले इरानबाट सकारात्मक प्रतिक्रियाको लागि दिएको पाँच दिने समयसीमा पनि संयोगवश व्यापारिक सप्ताहको अन्त्यसँगै सकिन्छ। धेरैले यस समयलाई शंकास्पद रूपमा हेरेका छन्, विशेष गरी मध्यपूर्वका घटनाक्रमहरूसँगै पछिल्लो दुई हप्तामा तेलको मूल्यमा आएको उतारचढाव र गत हप्ता प्रति ब्यारेल १२० डलरको उच्च बिन्दुमा पुगेको समयमा यो भनाइ आएको छ। यदि वासिङ्टनले इरानी भूमिमा कुनै प्रकारको स्थलगत आक्रमण गर्ने निर्णय गरेमा, ट्रम्पको वार्ताको कुराले मध्यपूर्वमा थप अमेरिकी सेना पुग्नको लागि समय पनि दिन सक्छ।
ट्रम्पको मनसायमाथि प्रश्न उठाउनेहरूमध्ये एक व्यक्ति पनि थिए, जसलाई कतिपयले ट्रम्पले संकेत गरेका वरिष्ठ इरानी अधिकारी मानेका थिए – इरानी संसदका सभामुख, मोहम्मद बागेर गालिबाफ। गालिबाफले सामाजिक सञ्जालमा लेखेका छन्, ‘अमेरिका र इरानबीच कुनै वार्ता भएको छैन, र आर्थिक तथा तेल बजारलाई हेरफेर गर्न र अमेरिका र इजरायल फसेको दलदलबाट उम्कन झुटा समाचारको प्रयोग गरिएको छ।’सेयर बजार र तेलको मूल्यमा पर्ने प्रभाव अमेरिका र ट्रम्पको लागि मात्र नभई इरानको लागि पनि सान्दर्भिक छ। तर, तेहरानको लागि भने युद्धले अमेरिका र विश्वव्यापी अर्थतन्त्रमा पुर्याइरहेको क्षतिमा फाइदा छ। भविष्यमा इरानमाथि हुन सक्ने कुनै पनि इजरायली वा अमेरिकी आक्रमणलाई प्रतिरोध गर्ने माध्यमको रूपमा, इरानी राज्य अमेरिकाले युद्धको आर्थिक पीडा महसुस गरोस् भन्ने चाहन्छ। त्यसकारण, बजारलाई शान्त पार्न वार्ताको कुरालाई बढाइचढाइ गर्नु जति अमेरिकाको हितमा छ, वार्ताको कुनै पनि कुरालाई हल्का रूपमा लिएर ठिक उल्टो गर्नु र ट्रम्प प्रशासनलाई सास फेर्ने ठाउँ नदिनु इरानको हितमा छ।
अमेरिकाको फाइदा
फलस्वरूप, वार्ताका विषयमा दुवै पक्षका आ(आफ्नै भाष्य छन्, र सार्वजनिक टिप्पणीहरूले हामीलाई साँच्चै वार्ता भइरहेको छ वा छैन, वा कुन रूपमा भइरहेको छ भन्ने कुराको थोरै मात्र जानकारी दिनेछन्। बरु यसले हामीलाई वार्ताबाट प्रत्येक पक्षले के फाइदा लिन सक्छ, र हालको चरणमा युद्धको वास्तविक अन्त्यबाट के प्राप्त हुन्छ भन्नेतिर डोर्याउँछ। ट्रम्पले फेब्रुअरी २८ मा नेतन्याहुसँग सुरु गरेको द्वन्द्वको परिणाम र इरानी राज्यको पतन नभईकन आक्रमण सहने क्षमतालाई कम आँकेको देखिन्छ। उनले गत हप्ता भनेका थिए, ‘उनीहरूले मध्यपूर्वका अन्य देशहरूमा आक्रमण गर्नु हुँदैनथ्यो।।। कसैले पनि यस्तो अपेक्षा गरेको थिएन ।’ उनले थपे, ‘सबैभन्दा ठूला विशेषज्ञहरूले पनि त्यस्तो विश्वास गरेका थिएनन्।’
अमेरिकी गुप्तचर अधिकारीहरू लगायतले बारम्बार ती चेतावनीहरू दिएका थिए भन्ने कुरालाई पन्छाउने हो भने पनि, वास्तविकताले ट्रम्पलाई उनले पहिले बेवास्ता गरेका परिणामहरूबारे सचेत गराएको छ। यद्यपि केही सहयोगी र समर्थकहरूले उनलाई द्वन्द्व अगाडि बढाउन दबाब दिइरहन सक्छन् । ट्रम्पले यसअघि पनि आफूलाई अप्ठ्यारो परिस्थितिबाट बाहिर निकाल्न सम्झौता गर्न तयार रहेको देखाएका छन्, र यस अवस्थामा त्यसो गर्नुका फाइदाहरू देख्नु अस्वाभाविक होइन। तेलको मूल्य शान्त पार्ने प्रयासमा अमेरिकी राष्ट्रपतिले आफ्नो सरकारलाई केही इरानी तेलमा अस्थायी प्रतिबन्ध छुट दिन निर्देशन दिइसकेका छन्। सन् २०१० पछि इरानी तेलमाथिको प्रतिबन्ध खुकुलो पारिएको यो पहिलो पटक हो, र यो छुट इरानले आफ्नो द्वन्द्वलाई फराकिलो खाडी र स्ट्रेट अफ होर्मुजमा विस्तार गर्ने नीतिको परिणामस्वरुप आएको हो भन्ने कुरा इरानले बुझेको छ।
स्ट्रेट अफ होर्मुज यस्तो प्रमुख जलमार्ग हो जहाँबाट विश्वको पाँचौं भाग तेल र तरल प्राकृतिक ग्यासको व्यापार हुन्छ। अमेरिकामा यो युद्ध पहिले नै अलोकप्रिय थियो र अहिले झन् धेरै भएको छ, किनकि उपभोक्ताहरूले पेट्रोलको मूल्य र सम्भावित रूपमा अर्थतन्त्रका अन्य क्षेत्रहरूमा यसको प्रभाव देखेका छन्। यो सब यसै वर्षको अन्त्यमा हुने कङ्ग्रेसनल चुनावको पूर्वसन्ध्यामा भइरहेको छ, जसमा ट्रम्पको रिपब्लिकन पार्टीको प्रदर्शन कमजोर हुने सम्भावना छ। तसर्थ, ट्रम्पसँग यो युद्ध लम्ब्याएर यसको आर्थिक र राजनीतिक मूल्य चुकाउने, वा यसलाई अन्त्य गरेर आफूले ‘छोटो अवधिको मिसन’ भनेर सम्बोधन गरेको काम पूरा गर्न नसकेको आलोचना खेप्ने विकल्पहरू छन्।
इरानी दृष्टिकोण
तर ट्रम्प जे सुकै गर्न चाहून्, निर्णय पूर्णतया उनको हातमा छैन। एक वर्षभन्दा कम अवधिमा दोस्रो पटक आक्रमणमा परेको इरानसँग अब भविष्यमा हुन सक्ने अर्को आक्रमणको लागि प्रभावकारी प्रतिरोध स्थापित नगरी युद्ध अन्त्य गर्ने कुनै कारण देखिँदैन।अमेरिकी सम्पत्तिहरूमा पूर्वघोषित आक्रमण गर्ने र बिस्तारै तनाव बढाउने दिनहरू गए। वर्तमान युद्धको सुरुदेखि नै यो स्पष्ट थियो कि इरानले आफ्नो रणनीति परिवर्तन गरेको छ र ऊ संयम अपनाउन उति इच्छुक छैन।
यदि इरानी राज्य आफ्नो अस्तित्व सुनिश्चित गर्न चाहन्छ भने, द्वन्द्वलाई लम्ब्याउनु र यस क्षेत्रमा थप पीडा दिनु नै उसको हितमा छ भन्न सकिन्छ। इजरायलमा इन्टरसेप्टर ९क्षेप्यास्त्र रोक्ने प्रणाली० को भण्डार कम हुँदै गएको छ, जसले गर्दा इरानलाई अझ प्रभावकारी रूपमा लक्षित स्थानहरूमा प्रहार गर्न सहज भएको छ भन्ने विश्वास पनि हुन सक्छ। विशेष गरी इरानमा अहिले हावी हुँदै गएका कट्टरपन्थीहरूको सोचाइ के छ भने, यो रोकिने र ती इन्टरसेप्टर भण्डारलाई पुनः भरिन दिने समय होइन। तापनि, इरानले दुःख भोगिरहेको छ। सरकारका अनुसार देशभर १५ सयभन्दा बढी मानिसको मृत्यु भइसकेको छ।
पूर्वाधारमा भारी क्षति पुगेको छ, र अर्को निसानामा विद्युत ग्रिड पर्न सक्छ। खाडी छिमेकीहरूसँगको सम्बन्ध बिग्रिएको छ, र इरानको पटक(पटकको आक्रमणपछि, द्वन्द्व सकिएपछिको समयमा पनि सम्बन्ध पहिलेकै स्तरमा फर्किने सम्भावना कम छ। इरानका नरमपन्थी आवाजहरूले यो अवस्थालाई हेरेर अवस्था अझै बिग्रिन सक्छ भन्ने सोच्नेछन्। उनीहरू तर्क गर्न सक्छन् कि केही हदसम्म प्रतिरोध हासिल गरिएको छ, र अब कुराकानी गर्ने उपयुक्त समय हो। र यदि उनीहरूले केही सहुलियतहरू प्राप्त गर्न सक्छन् जस्तै भविष्यमा कुनै आक्रमण नहुने वाचा, वा स्ट्रेट अफ होर्मुजमा थप अधिकार । यदि यस्तो भयो भने उनीहरूले सम्झौता गर्ने सही समय यही हो भन्ने निर्णय गर्न सक्छन्।
अल जजिरा
